کلاژن فراوانترین پروتئین ساختاری در بدن انسان است و حدود یکسوم از کل پروتئینهای بدن را تشکیل میدهد. این پروتئین فیبری از سه زنجیره آمینواسیدی تشکیل شده که به صورت مارپیچ سهگانه در کنار هم قرار میگیرند و همین ساختار، کلاژن را به یکی از مقاومترین و پایدارترین مولکولهای بافتی تبدیل میکند. کلاژن بخش اصلی ماتریکس خارجسلولی در پوست، استخوان، غضروف، تاندون، رباط، رگهای خونی و بسیاری از بافتهای همبند است و نقش اساسی در استحکام، انعطاف و یکپارچگی بافتها ایفا میکند.
تولید کلاژن در سلولهایی مانند فیبروبلاستها انجام میشود و برای سنتز آن، وجود آمینواسیدهای گلیسین، پرولین و هیدروکسیپرولین ضروری است. افزون بر این، ویتامین C به عنوان یکی از cofactors اصلی در هیدروکسیلاسیون رشتههای کلاژن نقش حیاتی دارد؛ به گونهای که کمبود این ویتامین باعث اختلال در تولید کلاژن و کاهش استحکام بافتها میشود. کلاژن تنها یک نوع ندارد و بیش از ۲۸ نوع از آن در بدن شناسایی شده است که سه نوع اول، یعنی نوع ۱، ۲ و ۳، بیشترین سهم را در ساختار بافتهای مختلف دارند. کلاژن نوع ۱ عمدتاً در پوست و استخوان دیده میشود، نوع ۲ در غضروف مفاصل و نوع ۳ در بافتهای نرم و رگهای خونی حضور دارد.
با افزایش سن، قرارگیری در معرض اشعه فرابنفش، استرس اکسیداتیو، سیگار، تغذیه نامناسب و کمخوابی، سرعت تولید کلاژن کاهش یافته و تجزیه آن افزایش مییابد. نتیجه این فرایند، بروز علائمی مانند چینوچروکهای پوستی، کاهش قوام و الاستیسیته پوست، ضعف مفاصل، کندی ترمیم زخم و کاهش تراکم استخوان است. از سوی دیگر، تغذیه مناسب، مصرف کافی پروتئین، ویتامین C، روی و مس، کنار گذاشتن دخانیات، محافظت در برابر نور خورشید و فعالیت بدنی منظم، از اقداماتی هستند که میتوانند سطح تولید کلاژن را حفظ یا تقویت کنند. همچنین امروزه کلاژن هیدرولیزه به عنوان مکمل خوراکی مورد استفاده قرار میگیرد و مطالعات نشان دادهاند که مصرف منظم آن میتواند در کاهش خشکی پوست، بهبود انعطافپذیری و کاهش درد مفاصل مؤثر باشد.
به طور کلی کلاژن را میتوان یکی از پایههای حیاتی سلامت بدن دانست؛ زیرا هم ساختار بافتها را حفظ میکند و هم در فرایندهای بازسازی و ترمیم نقش فعال دارد. حفظ تولید طبیعی این پروتئین، یکی از عوامل کلیدی در سلامت پوست، مفاصل و بافتهای همبند محسوب میشود.